Tekort aan asieladvocaten dreigt: nieuwe asielregels verhogen druk op rechtsbijstand

De Nederlandse asieladvocatuur staat voor grote uitdagingen. Verschillende organisaties, waaronder de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA), de Landelijke Adviescommissie Rechtsbijstand Asiel en Vreemdelingenbewaring (LARAV) en de Raad voor Rechtsbijstand (RvR), waarschuwen voor een dreigend tekort aan asieladvocaten. Tegelijkertijd zorgen nieuwe Europese en Nederlandse asielregels naar verwachting voor meer en complexere procedures.

De invoering van het Europese Migratiepact en het Nederlandse tweestatusstelsel verandert het asielrecht ingrijpend. Het Migratiepact moet zorgen voor een snellere screening van migranten. Mensen die geen recht hebben op verblijf in de Europese Unie moeten daardoor sneller terugkeren naar hun land van herkomst of naar een ander veilig land.

Daarnaast voert Nederland een tweestatusstelsel in. Dit systeem maakt onderscheid tussen asielzoekers die gevaar lopen vanwege bijvoorbeeld hun etniciteit, religie of seksuele geaardheid (A-status) en mensen die vluchten voor oorlog of natuurgeweld (B-status). Personen met een B-status krijgen minder rechten en kunnen terugkeren zodra de situatie in hun thuisland verbetert. Volgens asieladvocaten leidt dit onderscheid waarschijnlijk tot meer bezwaar- en beroepsprocedures. Veel asielzoekers zullen proberen een B-status aan te vechten om alsnog in aanmerking te komen voor een A-status.

Terwijl het aantal zaken waarschijnlijk stijgt, neemt het aantal beschikbare asieladvocaten af. Cijfers van de Raad voor Rechtsbijstand laten zien dat meer dan dertig procent van de geregistreerde asieladvocaten inmiddels ouder is dan zestig jaar. Veel van hen stoppen de komende jaren met hun praktijk. Het aantal asieladvocaten daalde al van 463 in 2019 naar 371 in 2025. De instroom van jonge juristen blijft beperkt. Op dit moment werkt slechts één geregistreerde asieladvocaat in Nederland die jonger is dan dertig jaar.

Structurele problemen zetten asieladvocatuur onder spanning

Veel advocaten noemen de hoge werkdruk als belangrijke reden om het vak te verlaten. De voortdurende wijzigingen in wet- en regelgeving maken het werk bovendien steeds complexer. Volgens advocaten volgt vaak al een nieuwe beleidswijziging zodra een eerdere verandering is ingevoerd.

Ook jonge advocaten ervaren de druk. Om de kwaliteit van rechtsbijstand te waarborgen, mogen asieladvocaten maximaal 225 zaken per jaar behandelen. Toch bereiken veel advocaten dat maximum snel. Daarnaast kampen kantoren met problemen bij het opleiden van nieuwe specialisten. Steeds minder advocatenkantoren bieden opleidingsplaatsen aan en gespecialiseerde cursussen gaan soms niet door vanwege een gebrek aan deelnemers.

De financiering van de sociale advocatuur vormt al jaren een knelpunt. Asieladvocaten ontvangen hun vergoeding vaak pas nadat een procedure volledig is afgerond. Omdat zaken soms meerdere jaren duren, moeten advocaten lang wachten op betaling. Veel asieladvocaten werken daarom binnen grotere kantoren die deze financiële onzekerheid kunnen opvangen. Voor kleinere kantoren vormt dit systeem echter een grote drempel.

Toegang tot rechtsbijstand onder druk

De Raad voor Rechtsbijstand slaagt er momenteel nog in om iedere asielzoeker aan een advocaat te koppelen. De organisatie vreest echter dat dit niet langer mogelijk blijft zodra de nieuwe regelgeving extra capaciteit vraagt. Asieladvocaten waarschuwen dat zij in de toekomst mogelijk alleen nog de meest kansrijke zaken kunnen behandelen. Daardoor lopen asielzoekers met een minder sterke zaak het risico geen juridische bijstand meer te krijgen, terwijl zij daar wel recht op hebben.

Ook de Algemene Rekenkamer uit zorgen over de gevolgen van de nieuwe regels. Volgens de Rekenkamer dreigen de wachttijden voor asielzoekers die al in afwachting zijn van een beslissing verder op te lopen. Inmiddels wachten meer dan vijftigduizend asielzoekers op duidelijkheid over hun verblijfsstatus.

Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid Claudia van Bruggen erkent de tekorten binnen de sociale advocatuur. Zij onderzoekt mogelijkheden om samen met commerciële advocatenkantoren nieuwe opleidingstrajecten en samenwerkingsverbanden op te zetten. Daarnaast wil zij meer rechtenstudenten enthousiasmeren voor een carrière binnen de sociale advocatuur. Of deze maatregelen voldoende zijn om het dreigende tekort aan asieladvocaten op te lossen, blijft voorlopig onzeker.