Steeds meer experimenten met wijkrechters om rechtspraak toegankelijker te maken

Beleidsmakers en deskundigen hebben de afgelopen jaren met een flink aantal projecten geprobeerd de rechtspraak sneller, duidelijker en toegankelijker te maken. Het nieuwste project dat in dit kader is gestart is dat van de wijkrechter. Momenteel lopen hiermee zo’n zestig verschillende experimenten in het hele land.

Een snellere, duidelijkere en toegankelijkere rechtspraak. Dat is het doel van de talloze projecten die de afgelopen jaren binnen de rechtspraak zijn gestart. Te denken valt onder meer aan het zeven jaar geleden begonnen programma Kwaliteit en Innovatie (beter bekend als KEI), dat de digitale toegankelijkheid van de rechtspraak moest verbeteren. Een ander voorbeeld is het Project Motiveringsverbetering in Strafvonnissen (PROMIS), dat in 2004 van start ging en strafvonnissen begrijpelijker moest maken voor leken.

Sinds een paar jaar wordt op verschillende plekken in ons land geëxperimenteerd met een nieuw fenomeen: de wijkrechter. Het doel hiervan is (wederom) het verbeteren van de toegankelijkheid van de rechtspraak, al richten de experimenten zich ook op zogenoemde ‘multiproblematiek’. Dat houdt in dat met de wijkrechters ook wordt beoogd een duurzame oplossing te vinden voor allerlei achterliggende problemen waar mensen mee kampen.

Landelijke coördinatie

Alle wijkrechter-experimenten worden landelijk gemonitord door de Regiegroep Innovatie, die daarnaast ook financiële en organisatorische ondersteuning biedt. Robine de Lange-Tegelaar, voorzitter van de regiegroep, is positief over de experimenten en heeft goede hoop dat ze uiteindelijk zullen leiden tot een landelijke aanpak. “Rechters hebben altijd de behoefte om te verbeteren waar dat kan, maar deze pilots worden nu echt gestimuleerd door de gerechtsbesturen”.

Het feit dat deze experimenten landelijk gecoördineerd worden, heeft volgens De Lange-Tegelaar ook geholpen bij de positieve ervaringen met de wijkrechters. “Eerder bleven pilots vaak lokaal en soms bloedde het dood. Maar nu we het landelijk coördineren en ook hulp bieden, voorkomen we dat. Ook kunnen verschillende plekken nu van elkaar leren.”

Rotterdam en Den Haag

Twee van die plekken waar een wijkrechter actief is, zijn Rotterdam en Den Haag. De Rotterdamse wijkrechter houdt sinds het voorjaar van 2020 zijn zittingen in een buurthuis waarin een huiselijke sfeer is gecreëerd om de mensen die voor de wijkrechter moeten verschijnen op hun gemak te stellen. Tijdens die zittingen richt de wijkrechter zich vooral op het vinden van structurele oplossingen voor mensen die door allerlei problemen, zoals een grote schuldenlast of ernstige psychische klachten, met justitie in aanraking zijn gekomen. Deze oplossingen verschillen per persoon en hoeven niet per definitie (alleen) te bestaan uit een veroordeling. Meestal doet deze wijkrechter binnen enkele dagen uitspraak.

De Haagse wijkrechter is in het najaar van 2018 van start gegaan en richt zich – in tegenstelling tot zijn Rotterdamse collega – meer op conflicten tussen private partijen, zoals buren, leden van een vereniging van eigenaren (VvE) of woningcoöperaties en huurders. Deze wijkrechter probeert samen met de partijen een oplossing te vinden voor hun conflict, bijvoorbeeld door als een soort ‘Rijdende Rechter’ op de betreffende locatie te gaan kijken. Een uitspraak volgt in veel gevallen pas na maximaal vier weken, met name doordat de conflicten wat complexer van aard zijn dan bij de Rotterdamse wijkrechter het geval is.

De wijkrechter-experimenten in Rotterdam en Den Haag lopen nog tot het einde van dit jaar. Gehoopt wordt dat ze uiteindelijk zullen leiden tot een landelijke uitrol van de wijkrechter. Die hoop lijkt (in ieder geval op dit moment) niet ijdel te zijn: zo kent de provincie Overijssel inmiddels een met de wijkrechter te vergelijken ‘overlegrechter’ en wil Roosendaal ook met een wijkrechter-experiment beginnen. Eindhoven heeft twee jaar geleden al een wijkrechtbank geopend en ook loopt het aantal wijkrechter-experimenten in Nederland nog altijd op.