Levenslang blijft toegestaan volgens EHRM

Juristen discussiëren al jaren over de vraag of een levenslange gevangenisstraf verenigbaar is met fundamentele mensenrechten. In een recente uitspraak oordeelde het EHRM dat de Nederlandse regeling voor levenslange gevangenisstraffen niet in strijd is met artikel 3 EVRM. Dit artikel bevat een absoluut verbod op foltering en onmenselijke of vernederende bestraffing.

Zeven tot levenslang veroordeelde gedetineerden spanden de zaak aan. Het gaat om de Drentse broers Marcos en Admilson R., Faig. B uit Azerbeidzjan, Dino Soerel, Jesse R. en ‘Moppie’ R. en de Dominicaan George H. Zij stellen dat de Nederlandse levenslange gevangenisstraf in de praktijk neerkomt op een straf zonder reëel uitzicht op vrijlating. Formeel bestaan er mogelijkheden voor herbeoordeling en gratie. Volgens de gedetineerden bieden die in de praktijk echter geen echte kans.

Artikel 3 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) verbiedt onmenselijke en vernederende bestraffing. In eerdere rechtspraak bepaalde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) dat een levenslange gevangenisstraf alleen toelaatbaar is als een “reëel perspectief op vrijlating” bestaat. Ook moet een herbeoordeling van de straf mogelijk zijn. Deze lijn kwam duidelijk naar voren in de uitspraak uit 2013. Toen oordeelde het hof dat de Nederlandse praktijk op dat moment problematisch was.

Nederland paste het systeem na de uitspraak van 2013 aan. In 2017 stelde de wetgever de Adviescommissie Levenslanggestraften in. Deze commissie beoordeelt of een gedetineerde na minimaal 25 jaar detentie kan starten met een re-integratietraject. De minister van Justitie en Veiligheid neemt daarna de uiteindelijke beslissing. Hij baseert zich op het advies van de commissie, maar kan daarvan gemotiveerd afwijken. Met deze regeling wil de wetgever voorkomen dat levenslanggestraften volledig uitzichtloos vastzitten. Onder voorwaarden moeten zij perspectief houden op terugkeer in de samenleving.

Oordeel van het EHRM

Het EHRM oordeelt unaniem dat de huidige Nederlandse regeling voldoet aan artikel 3 EVRM. Het hof wijst op meerdere factoren. Er bestaat een duidelijk juridisch kader voor herbeoordeling van de straf. Gedetineerden weten bovendien onder welke voorwaarden zij in aanmerking kunnen komen voor vrijlating. Ook is de mogelijkheid tot re-integratie en beëindiging van de straf niet louter theoretisch. Het hof benadrukt dat feitelijke vrijlating geen vereiste is. Het systeem hoeft alleen een reële mogelijkheid te bieden.

Toch blijft er ruimte voor kritiek. Sinds de invoering van de regeling in 2017 heeft nog geen enkele levenslanggestrafte via deze procedure vrijlating bereikt. Dat roept de vraag op of het perspectief op vrijlating werkelijk reëel is of vooral formeel bestaat. Daarnaast zorgt de rol van de minister voor discussie. Hij kan afwijken van het advies van de commissie. Dat roept vragen op over rechtszekerheid en de scheiding der machten.

Met deze uitspraak bevestigt het EHRM dat de Nederlandse levenslange gevangenisstraf, in haar huidige vorm, niet in strijd is met artikel 3 EVRM. Doorslaggevend is dat het systeem een mechanisme biedt voor herbeoordeling en een mogelijk perspectief op vrijlating. De praktijk blijft echter van groot belang. De komende jaren zal moeten blijken of de regeling daadwerkelijk werkt zoals bedoeld, of dat het perspectief op vrijlating vooral theoretisch blijft.