Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) heeft zich deze week gebogen over een gevoelige vraag binnen de Nederlandse rechtspraak: mogen raadsheren van de Hoge Raad die niet officieel aan een zaak zijn toegewezen, toch meepraten tijdens de beraadslagingen? In de zaak Kuijt tegen Nederland staat die praktijk, die binnen de Hoge Raad al decennialang bestaat, stevig ter discussie.
De zogenoemde ‘reservisten’ zijn raadsheren die geen deel uitmaken van de zittingscombinatie van drie of vijf rechters die een zaak behandelt, maar wel kunnen deelnemen aan de interne gedachtewisseling. Volgens de Hoge Raad is dat nodig om de rechtseenheid te bewaken. Tegenstanders zien er juist een aantasting in van het recht op een eerlijk proces.
De zaak draait om Johanna Kuijt, die in 2015 werd veroordeeld wegens onder meer het verstoren van een gemeenteraadsvergadering. Het gerechtshof legde haar een gevangenisstraf van twee weken op. Kuijt ging daarop in cassatie bij de Hoge Raad.
Voorafgaand aan die procedure vroeg haar advocaat om de namen van de raadsheren die haar zaak zouden behandelen. Die informatie werd verstrekt. Vervolgens vroeg hij of ook andere leden van de strafkamer – de reservisten – zouden deelnemen aan de beraadslagingen. De griffie verwees daarbij naar een intern protocol van de Hoge Raad, waarin staat dat dit is toegestaan.
Wraking zonder resultaat
Voor Kuijt was dat aanleiding om een wrakingsverzoek in te dienen tegen niet alleen de drie aangewezen raadsheren, maar ook tegen de overige leden van de strafkamer. Volgens haar was geen sprake van berechting door een onafhankelijk en onpartijdig gerecht, zoals gegarandeerd door artikel 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, zolang onduidelijk bleef wie inhoudelijk invloed had op de beslissing.
De wrakingskamer van de Hoge Raad ging daar niet in mee. In december 2018 oordeelde zij dat uitsluitend de formeel aangewezen rechters verantwoordelijk zijn voor de behandeling en beslissing van een zaak. Dat andere raadsheren mogen mee-beraadslagen, doet daar volgens de Hoge Raad niets aan af. Het belang van consistente rechtspraak en rechtszekerheid woog daarbij zwaar. Begin 2019 werd het cassatieberoep van Kuijt verworpen.
Kritiek uit de rechtspraktijk
De inzet van reservisten is al langere tijd onderwerp van debat onder juristen. De Hoge Raad past de praktijk naar eigen zeggen al minstens zestig jaar toe. Critici betwijfelen echter of daarvoor wel een voldoende duidelijke wettelijke basis bestaat.
Een van de bekendste critici is oud-hoogleraar staatsrecht Hans Ulrich Jessurun d’Oliveira. In 2017 deed hij zelfs aangifte tegen elf raadsheren van de Hoge Raad. Volgens hem komt het mee-beraadslagen neer op een schending van het beroepsgeheim. De aangifte werd geseponeerd, maar d’Oliveira bleef zich tegen de praktijk verzetten. d’Oliveira uitte zijn kritiek in zijn boek Een boekje open over de Hoge Raad en zijn ‘reservisten’. Hierin typeerde hij de werkwijze als ‘rechtsstatelijk onacceptabel’.
Ook strafrechtadvocaat Willem Jebbink, die Kuijt bijstond, trok eerder al aan de bel. Zijn wrakingsverzoek in 2018 leverde niets op. De toenmalige president van de Hoge Raad, Maarten Feteris, verdedigde de werkwijze destijds juist als “belangrijk voor de eenheid van het recht”.
Grote Kamer aan zet
Na de afwijzing van de wraking stapten Jebbink en d’Oliveira naar het EHRM. Het Hof verklaarde de klacht in 2020 ontvankelijk, maar pas begin 2026 kwam het tot een inhoudelijke behandeling bij de Grote Kamer.
Tijdens de hoorzitting in Straatsburg betoogden zij dat alleen rechters die formeel aan een zaak zijn toegewezen, mogen deelnemen aan de inhoudelijke beraadslagingen. Namens Nederland was een omvangrijke delegatie aanwezig, waaronder president van de Hoge Raad Dineke de Groot. Wanneer het EHRM uitspraak doet, is nog niet bekend. De beslissing kan verstrekkende gevolgen hebben voor de werkwijze van de Hoge Raad.

